Chiến lược AfL: danh sách thực hành cho tiểu học, trung học

Hầu hết giáo viên ở Anh đã từng ngồi qua một buổi bồi dưỡng chuyên môn (INSET) về đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh (assessment for learning, AfL). Nhiều người ra về với một xấp thẻ đèn giao thông ép plastic và một cảm giác mơ hồ rằng AfL nghĩa là viết WALT (mục tiêu bài học, “We Are Learning To”) lên bảng. Nghiên cứu đứng sau AfL hữu ích hơn thế nhiều. Các chiến lược đánh giá vì sự tiến bộ, gọi tắt là chiến lược AfL, là năm thói quen giúp bạn biết học sinh hiểu đến đâu ngay trong giờ học, và thay đổi việc bạn làm tiếp theo dựa trên điều đó.

Danh sách này đi qua lần lượt năm chiến lược chính và đưa ra hai ví dụ AfL cho mỗi chiến lược, một ở tiểu học và một ở trung học, mà bạn có thể thử ngay ngày mai. Mỗi phần kết thúc bằng một ghi chú về cách giữ khối lượng công việc ở mức thấp, vì một chiến lược bắt bạn chấm thêm một tiếng mỗi tối sẽ không trụ được tới kỳ nghỉ giữa học kỳ tháng Hai.

Năm chiến lược AfL đến từ đâu

Khái niệm này ra đời từ công trình của Paul Black, Dylan Wiliam và nhóm Assessment Reform Group vào cuối những năm 1990. Nếu bạn muốn tìm hiểu nền tảng của đánh giá quá trình, bài hướng dẫn dễ hiểu về đánh giá quá trình của chúng tôi đã trình bày, nên bài này đi thẳng vào thực hành.

Trong một bài viết ngắn năm 2006, Assessment for learning: why, what and how?, Wiliam tóm tắt ý tưởng lớn: bằng chứng về những gì học sinh đã học được dùng để điều chỉnh việc dạy cho phù hợp với nhu cầu của các em. Ông liệt kê năm chiến lược chính:

1. Làm rõ và chia sẻ mục tiêu bài học và tiêu chí thành công với người học
2. Thiết kế những cuộc thảo luận, hoạt động và nhiệm vụ trên lớp hiệu quả, giúp lộ ra bằng chứng về kết quả học tập của học sinh
3. Đưa ra nhận xét giúp người học tiến lên
4. Giúp học sinh làm chủ việc học của chính mình (tự đánh giá)
5. Giúp học sinh trở thành nguồn học hỏi cho nhau (đánh giá đồng đẳng)

Ông cũng viết rằng chỉ cần tập trung vào một trong năm chiến lược thì đã có hiệu quả. Điều này quan trọng với một giáo viên bận rộn. Bạn không cần làm cả năm cùng lúc.

Chiến lược AfL trong thực tế: ví dụ ở tiểu học và trung học

1. Mục tiêu bài học và tiêu chí thành công

Mục đích là để học sinh biết mình đang học gì và một bài làm tốt trông như thế nào trước khi bắt đầu. Một mục tiêu bài học chép vào vở đầu mỗi giờ hiếm khi làm được điều đó. Cho học sinh thấy bài tốt trông ra sao thì làm được.

Tiểu học (Year 4, tương đương lớp 3, môn viết). Trước khi học sinh viết đoạn tả khung cảnh, đặt hai đoạn văn ngắn cạnh nhau trên bảng. Một đoạn nhạt nhẽo, đoạn kia dùng cụm danh từ mở rộng và một phép so sánh. Hỏi cả lớp đoạn thứ hai làm được gì mà đoạn thứ nhất không làm. Ghi câu trả lời của các em lên bảng làm tiêu chí thành công, bằng chính lời của các em.

Trung học (Year 10, tương đương lớp 9, môn khoa học). Trước một câu hỏi sáu điểm về thẩm thấu, cho xem ba bài làm ẩn danh của năm ngoái được 2, 4 và 6 điểm. Từng cặp xếp hạng chúng và nói điều gì phân biệt bài này với bài tiếp theo. Lúc này barem chấm mới thật sự có ý nghĩa với các em.

Khối lượng công việc: xây tiêu chí một lần và dùng lại cho cả chương. Nếu sau đó bạn chấm theo tiêu chí, hãy dùng đúng những từ ấy để học sinh thấy được sự liên kết.

2. Thảo luận và đặt câu hỏi

Chiến lược này là về những câu hỏi và nhiệm vụ cho bạn thấy mọi học sinh nghĩ gì, chứ không chỉ ba cánh tay hăng hái nhất. Một câu hỏi được thiết kế tốt có thể cho bạn biết nhiều hơn mười câu hỏi nhanh.

Tiểu học (Year 2, tương đương lớp 1, môn Toán). Hỏi: “Số nào lớn hơn, 1/3 hay 1/4?” Mọi học sinh viết câu trả lời lên bảng con và giơ lên khi bạn đếm đến ba. Nếu một nhóm bảng ghi 1/4 “vì 4 lớn hơn 3”, bạn biết chính xác cần dạy lại điều gì, và bạn biết điều đó ngay trong mười phút đầu.

Trung học (Year 8, tương đương lớp 7, môn Lịch sử). Đặt một câu hỏi trắc nghiệm mà mỗi phương án là một lý do học sinh hay đưa ra. “Điều gì quan trọng nhất trong chiến thắng của William ở Hastings?” với các phương án: may mắn, quân đội mệt mỏi của Harold, đòn giả vờ rút lui và vũ khí tốt hơn. Học sinh chốt một phương án, rồi bảo vệ lựa chọn của mình theo cặp trước khi bạn nói gì.

Khối lượng chấm bài: không có. Bằng chứng hiện ra ngay trong lớp, và bạn hành động ngay lập tức. Hãy viết sẵn một hai câu hỏi bản lề vào giáo án để không phải nghĩ ra tại chỗ.

3. Nhận xét giúp người học tiến lên

Nhận xét tốt cho học sinh một việc để làm, và học sinh làm việc đó. Chỉ một điểm số, hay “làm tốt lắm, cố gắng phát huy”, không cho các em điều gì để hành động.

Tiểu học (Year 5, tương đương lớp 4, môn Toán). Thay vì đánh dấu từng câu, chấm một dấu chấm cạnh dòng mà cách làm bắt đầu sai, và viết ở cuối bài “có 3 câu sai, hãy tìm chúng”. Học sinh là người phải suy nghĩ.

Trung học (Year 12, tương đương lớp 11, môn Văn học Anh). Trả lại bài luận mà không có nhận xét bên lề. Ghi bốn mục tiêu đánh số cho cả lớp lên bảng, và cạnh mỗi bài luận chỉ ghi một con số. Học sinh tìm mục tiêu của mình, rồi viết lại một đoạn theo mục tiêu đó ngay trong giờ học.

Khối lượng công việc: Nhóm rà soát chính sách chấm bài của Bộ Giáo dục Anh (Department for Education) cho rằng chấm bài phải có ý nghĩa, vừa sức và tạo động lực. Nhận xét chung cho cả lớp và hệ thống mã có thể đáp ứng cả ba, miễn là học sinh làm theo. Luôn dành thời gian trong giờ học để học sinh phản hồi, nếu không thì nhận xét trở nên vô ích.

4. Tự đánh giá

Tự đánh giá thường là chiến lược khó khởi động nhất trong năm, và nó xứng đáng với công sức bỏ ra. Học sinh biết tự đánh giá bài của mình sẽ thôi trông chờ bạn bảo bài đó đúng hay sai.

Tiểu học (Year 6, tương đương lớp 5, môn đọc hiểu). Cuối một bài đọc hiểu, học sinh đánh dấu sao vào câu các em thấy khó nhất và viết một câu giải thích vì sao. Bạn đọc các dấu sao, không phải cả trang.

Trung học (Year 11, tương đương lớp 10, môn Toán). Trước một bài thi thử, học sinh tự chấm mức tự tin của mình với một danh sách chủ đề, từ 1 đến 3. Sau bài thi thử, các em so mức đó với điểm thật. Nhiều em phát hiện ít nhất một chủ đề tưởng đã chắc nhưng hóa ra không, và đó là danh sách ôn tập tốt hơn nhiều so với danh sách bạn đưa cho các em.

Khối lượng công việc: tự đánh giá phải tiết kiệm thời gian, không phải thêm việc. Nếu các dấu sao và mức tự chấm cho bạn biết ai cần giúp, bạn có thể nhận xét đúng chỗ thay vì viết cùng một lời nhận xét ba mươi lần.

5. Đánh giá đồng đẳng

Học sinh có thể dạy nhau rất nhiều, nhưng chỉ khi các em biết mình cần tìm gì. Không có tiêu chí rõ ràng, chấm chéo sẽ biến thành “bài tốt đấy” và một hình mặt cười.

Tiểu học (Year 3, tương đương lớp 2, môn tập viết hoặc chính tả). Từng cặp đổi vở và chỉ kiểm tra một điều, chẳng hạn chữ hoa ở đầu mỗi câu. Các em đánh một dấu bút chì nhỏ ở chỗ thiếu. Người viết tự sửa.

Trung học (Year 9, tương đương lớp 8, môn Địa lý). Sau một bài luyện trả lời câu hỏi thi, đưa cho từng cặp barem chấm và một câu mở đầu gợi ý: “Bạn được điểm này vì… Để được thêm điểm tiếp theo, bạn cần…” Mỗi học sinh phải viết một gợi ý cụ thể trước khi trả bài lại.

Thời gian của bạn: kiểm tra một phần nhận xét chấm chéo, không phải tất cả. Năm quyển vở mỗi giờ học là đủ để biết tiêu chí có rõ ràng hay không.

Cách làm chiến lược AfL mà không phải chấm thêm bài

Mối đe dọa lớn nhất với AfL ở hầu hết các trường là khối lượng công việc. Những ý trên có chung một mô thức: bằng chứng được thu thập trong giờ học, và bạn hành động dựa trên nó ngay trong giờ học. Giấy vẫn rất hiệu quả cho việc này. Bảng con, giơ ngón tay và liếc nhanh qua vai học sinh là những cách khó có gì sánh được.

Màn hình hữu ích khi lớp đông, hoặc khi bạn muốn lưu lại ai đã trả lời gì. Trong màn hình xem trực tiếp của LearnWorkly, mỗi học sinh trả lời trên laptop, máy tính bảng hoặc điện thoại, và câu trả lời của các em lấp đầy một lưới khi các em làm bài.

Trong bảng điểm trên, Daniel có ba ô đỏ và Grace sai câu đầu tiên. Đó là những em bạn tới trước. Các ô vàng là câu trả lời mở, những câu cần bạn đánh giá. Mọi câu có đáp án đều đã được chấm sẵn, nên thời gian chấm bài của bạn dành cho những bài cần đến giáo viên.

Cách này cũng hợp với chiến lược 2. Một câu hỏi trắc nghiệm xây trên các quan niệm sai phổ biến cho bạn một lần kiểm tra bằng câu hỏi bản lề chỉ trong vài giây. Một câu hỏi vẽ cho bạn thấy lời giải của học sinh, không chỉ đáp số. Cả 13 dạng câu hỏi, kể cả vẽ, ghi âm và tự luận có tiêu chí chấm, đều có trong mọi gói, kể cả gói miễn phí. Khi bạn muốn thảo luận câu trả lời với cả lớp, hãy bật Ẩn tên khi chiếu trước khi chiếu màn hình lên bảng, và bài làm trở thành tư liệu cho thảo luận chung mà không em nào bị đặt vào thế khó.

Bắt đầu từ đâu

Chọn một trong năm chiến lược và dành cho nó nửa học kỳ. Với hầu hết giáo viên, chiến lược 2 là bước đầu dễ nhất, vì nó không cần chấm bài và thay đổi ngay mười phút tiếp theo của giờ học. Khi câu hỏi bản lề đã thành thói quen, thêm chiến lược 3 và thay những lời nhận xét viết tay bằng hệ thống mã và nhận xét chung cho cả lớp. Tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng để sau cùng, khi học sinh đã thấy đủ bài tốt để biết đánh giá.

Giữ mọi thứ nhỏ gọn và duy trì đều đặn. Một câu hỏi cho bạn thấy cả lớp nghĩ gì, hỏi ở mọi giờ học, có tác dụng hơn một chính sách AfL đầy đủ mà không ai có thời gian làm theo.